Μπορούν ο διάλογος και η συνεργασία με μια τοπική κοινωνία να οδηγήσουν σε μια ουσιαστική παρέμβαση στο πεδίο; Στις Πρέσπες, μια μικρή πιλοτική δράση έδωσε την ευκαιρία να δοκιμαστεί στην πράξη ένας πιο συμμετοχικός τρόπος πρόληψης, που συνδέει την τοπική γνώση με την τεχνική εμπειρία και την κοινή ευθύνη.
Στο πλαίσιο της Δράσης E.7 του LIFE Bear-Smart Corridors, η Περιβαλλοντική Οργάνωση «Καλλιστώ» μετέφερε στις Πρέσπες την εμπειρία των Κοινοτήτων Έξυπνης Συνύπαρξης με την Αρκούδα, που αναπτύχθηκε τα προηγούμενα χρόνια στην περιοχή Τρικάλων–Μετεώρων. Η λογική δεν ήταν να εφαρμοστεί αυτούσιο ένα μοντέλο που σχεδιάστηκε αλλού. Κάθε τόπος έχει τη δική του κοινωνική γεωγραφία, διαφορετικές σχέσεις με την άγρια ζωή, διαφορετικές ανάγκες, αλλά και διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους κάτοικοι και θεσμοί διαχειρίζονται τα ζητήματα της καθημερινότητας.
Το ζητούμενο ήταν να δούμε τι μπορεί πραγματικά να λειτουργήσει στις Πρέσπες.
Ακούγοντας τον τόπο, σχεδιάζοντας την παρέμβαση
Η διαδικασία αναπτύχθηκε μέσα από τρεις επισκέψεις στην περιοχή.
Η πρώτη ανοιχτή συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 3 Ιουλίου 2026, με τη συμμετοχή 19 εκπροσώπων τοπικών αρχών και υπηρεσιών, παραγωγών, κατοίκων, μελών τοπικών κοινοτήτων, φορέων της κοινωνίας των πολιτών και στελεχών της Περιβαλλοντικής Οργάνωσης «Καλλιστώ». Η συζήτηση δεν περιορίστηκε σε ένα μόνο χωριό. Ακούστηκαν εμπειρίες και προτάσεις από την Πύλη, τον Λευκώνα, τον Λαιμό και άλλα σημεία των Πρεσπών, αναδεικνύοντας διαφορετικές όψεις της σχέσης ανάμεσα στην παρουσία της αρκούδας, την αγροτική παραγωγή και την καθημερινή ζωή.
Για να οργανωθεί αυτή η συζήτηση χρησιμοποιήθηκε ένα εργαλείο συμμετοχικού σχεδιασμού. Καταγράφηκαν τα βασικά προβλήματα, οι ομάδες που επηρεάζονται, οι φορείς που μπορούν να αναλάβουν ρόλο και πιθανές παρεμβάσεις. Οι επιλογές εξετάστηκαν με βάση την αναγκαιότητα, τη συμβολή τους στην πρόληψη, την εφικτότητα, τη δυνατότητα συνέχειας και τη στήριξη που συγκέντρωναν.
Το εργαλείο βοήθησε να περάσουμε από τη γενική διαπίστωση ότι «υπάρχει πρόβλημα» σε πιο συγκεκριμένα ερωτήματα. Πού εντοπίζεται η μεγαλύτερη πίεση; Ποιους επηρεάζει περισσότερο; Τι μπορεί να γίνει με τους διαθέσιμους πόρους; Ποιοι μπορούν να υποστηρίξουν μια παρέμβαση και να συμβάλουν στη συνέχειά της;
Στις 28 Ιουλίου ακολούθησε μια δεύτερη, πιο στοχευμένη συνάντηση στην Πύλη. Μαζί με κατοίκους, παραγωγούς, εκπροσώπους του Δήμου και τον πρόεδρο της τοπικής κοινότητας, η συζήτηση μεταφέρθηκε από το γενικό επίπεδο στη συγκεκριμένη γεωγραφία της Πύλης. Εξετάστηκαν οι καλλιέργειες που επηρεάζονται, η εποχικότητα των ζημιών, η πρόσβαση των παραγωγών στα χωράφια και τα σημεία όπου παρατηρείται συχνότερα κίνηση της αρκούδας.
Η Πύλη επιλέχθηκε ως το πρώτο πιλοτικό σημείο εφαρμογής, όχι επειδή ήταν η μόνη περιοχή όπου είχαν καταγραφεί προβλήματα, αλλά επειδή συγκέντρωνε τις κατάλληλες προϋποθέσεις για μια πρώτη δοκιμή. Υπήρχε συγκεκριμένη εποχική πίεση, σαφής ζώνη παρέμβασης, ενεργή συμμετοχή των κατοίκων και δυνατότητα να παρακολουθηθούν τα αποτελέσματα. Η επιλογή συζητήθηκε ανοιχτά, με την προοπτική η εμπειρία που θα προκύψει να αξιοποιηθεί αργότερα και σε άλλες κοινότητες των Πρεσπών.
Από τον σχεδιασμό στο πεδίο
Το τρίτο βήμα πραγματοποιήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 2026. Στην Πύλη παραδόθηκαν 10 σετ ηλεκτροφόρας περίφραξης και 24 συσκευές αποτροπής Critter Gitter, ενώ ακολούθησε επίσκεψη στην αγροτική ζώνη και συζήτηση για τον τρόπο χρήσης και τοποθέτησής τους.
Κεντρικό στοιχείο της παρέμβασης είναι ο κοινοτικός χαρακτήρας της. Ο εξοπλισμός δεν παραχωρήθηκε σε μεμονωμένους παραγωγούς, αλλά παραμένει στη διάθεση της κοινότητας και θα χρησιμοποιείται συλλογικά, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε περιόδου.
Οι ηλεκτροφόρες περιφράξεις μπορούν να προστατεύουν προσωρινά ευάλωτες καλλιέργειες, ενώ τα Critter Gitter λειτουργούν συμπληρωματικά σε σημεία πρόσβασης ή συχνότερης κίνησης της αρκούδας. Η κινητή χρήση του εξοπλισμού επιτρέπει την προσαρμογή στις μεταβαλλόμενες συνθήκες, χωρίς να δημιουργούνται μόνιμοι φραγμοί στο τοπίο ή να περιορίζονται οι φυσικοί διάδρομοι κίνησης της άγριας ζωής.
Περισσότερο από μια τεχνική λύση
Η σημασία της δράσης δεν εξαντλείται στον εξοπλισμό. Εξίσου σημαντικός είναι ο τρόπος με τον οποίο η πρόληψη συνδέθηκε με την τοπική συμμετοχή.
Οι κάτοικοι δεν κλήθηκαν απλώς να ενημερωθούν για μια ήδη ειλημμένη απόφαση. Έφεραν στη συζήτηση τη γνώση τους για τον τόπο, τις καλλιέργειες, τα σημεία πίεσης και την εποχικότητα των περιστατικών. Συμμετείχαν στην επιλογή της παρέμβασης και ανέλαβαν ρόλο στη διαχείριση του εξοπλισμού.
Αυτή είναι και μια βασική διάσταση των Κοινοτήτων Έξυπνης Συνύπαρξης. Η παρουσία της αρκούδας δεν είναι μόνο ένα ζήτημα διαχείρισης της άγριας ζωής. Συνδέεται με το πώς χρησιμοποιείται ο χώρος, με την αγροτική παραγωγή, με την καθημερινότητα των κατοίκων και με τις σχέσεις ανάμεσα στις τοπικές κοινωνίες και τους θεσμούς. Για τον λόγο αυτό, οι λύσεις χρειάζεται να έχουν τόσο τεχνική όσο και κοινωνική βάση.
Το επόμενο στάδιο είναι η παρακολούθηση της παρέμβασης. Θα χρειαστεί να δούμε πού και πότε χρησιμοποιείται ο εξοπλισμός, πώς εξελίσσονται οι ζημιές, ποιες δυσκολίες εμφανίζονται και ποιες προσαρμογές απαιτούνται. Η εμπειρία αυτή θα δείξει αν και με ποιον τρόπο η ίδια προσέγγιση μπορεί να μεταφερθεί στον Λευκώνα, στον Λαιμό ή σε άλλες κοινότητες των Πρεσπών.
Υπάρχει, όμως, και κάτι που μετριέται δυσκολότερα. Η εμπιστοσύνη. Δεν δημιουργείται μέσα από μία εκδήλωση ούτε με την παράδοση ενός εξοπλισμού. Χτίζεται με συνέπεια, παρουσία στο πεδίο και με την αίσθηση ότι η γνώση των ανθρώπων που ζουν έναν τόπο λαμβάνεται πραγματικά υπόψη.
Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι μόνο αν οι περιφράξεις και οι συσκευές αποτροπής θα μειώσουν τις ζημιές. Είναι αν μια τέτοια παρέμβαση μπορεί να δημιουργήσει έναν πιο σταθερό τρόπο συνεργασίας γύρω από τη συνύπαρξη ανθρώπου και άγριας ζωής Στις Πρέσπες, αυτό το πρώτο βήμα έγινε. Το ζητούμενο τώρα είναι αυτή η συνεργασία να αποκτήσει διάρκεια και να ριζώσει στον τόπο.
Ευχαριστούμε θερμά τον Δήμο Πρεσπών για τη συνεργασία και τη στήριξή του σε όλα τα στάδια της δράσης, καθώς και τον Τάσσο Νόνα, Πρόεδρο της Δημοτικής Κοινότητας Αγίου Αχιλλείου, για την ουσιαστική συμβολή του στην επικοινωνία με τους κατοίκους, στην οργάνωση της παρέμβασης και στην εφαρμογή της στην Πύλη. Η γνώση και η ενεργή συμμετοχή των ανθρώπων που ζουν καθημερινά τον τόπο ήταν καθοριστικές για να περάσει η δράση από τον σχεδιασμό στην πράξη.
Άρθρο του Δρ Γιώργου Χατζηνάκου
Περιβαλλοντική Οργάνωση «Καλλιστώ»
