Πολύ πριν οι λύκοι, οι αρκούδες και άλλα μεγάλα σαρκοφάγα ζώα γίνουν αντικείμενο πολιτικών συζητήσεων και στρατηγικών διατήρησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι κτηνοτρόφοι σε όλη την Ευρώπη τα γνώριζαν ήδη πολύ καλά. Στα ορεινά βοσκοτόπια της Ρουμανίας, στα υψίπεδα της Ελλάδας και στις εκτατικές βοσκές της Ισπανίας, γενιές ποιμένων ανέπτυξαν μια πρακτική κατανόηση της συμπεριφοράς των μεγάλων σαρκοφάγων και διαμόρφωσαν τις κτηνοτροφικές τους πρακτικές γύρω από αυτήν. Οι σκύλοι φύλαξης κοπαδιών, η συλλογική βόσκηση, η νυχτερινή φύλαξη σε περιφραγμένο χώρο και οι προσεκτικά προγραμματισμένες εποχικές μετακινήσεις δεν ήταν ρομαντικές παραδόσεις· ήταν στρατηγικές επιβίωσης.

 

Καθώς τα μεγάλα σαρκοφάγα επιστρέφουν σε τοπία από τα οποία απουσίαζαν επί μακρόν, αυτή η γνώση είναι πιο επίκαιρη από ποτέ. Το έργο CoCo εργάζεται για να την καταγράψει, να μάθει από αυτήν και να τη συνδυάσει με νέα εργαλεία και τεχνολογίες – όχι για να αντικαταστήσει όσα ήδη γνωρίζουν οι κτηνοτρόφοι, αλλά για να τα ενισχύσει.

 

Ένα κενό γνώσης που λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις

 

Ένα από τα επαναλαμβανόμενα ευρήματα του έργου CoCo στις 12 χώρες μελέτης περίπτωσης είναι ότι το κενό γνώσης γύρω από τα μεγάλα σαρκοφάγα δεν είναι μονόπλευρο. Οι επιστήμονες και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής συχνά δεν διαθέτουν λεπτομερή κατανόηση του πώς λειτουργεί πραγματικά η κτηνοτροφία στην πράξη – των καθημερινών ρυθμών, των οικονομικών πιέσεων και των πρακτικών περιορισμών που καθορίζουν εάν ένα μέτρο προστασίας είναι εφαρμόσιμο ή όχι. Ταυτόχρονα, ορισμένοι κτηνοτρόφοι σε περιοχές όπου τα σαρκοφάγα έχουν επιστρέψει πρόσφατα καλούνται να αντιμετωπίσουν μια πραγματικότητα που οι γονείς και οι παππούδες τους δεν είχαν ποτέ βιώσει.

 

Η γεφύρωση αυτών των δύο κόσμων –του βιωματικού και του επιστημονικού– αποτελεί κεντρικό στοιχείο της προσέγγισης του CoCo. Το έργο φέρνει κοντά ερευνητές, επαγγελματίες, αγρότες και διαχειριστές άγριας ζωής, όχι για να υποδείξουν ο ένας στον άλλον τι πρέπει να κάνουν, αλλά για να διαμορφώσουν μια κοινή κατανόηση του τι είναι πραγματικά εφικτό.

 

Τι μπορούν ακόμη να μας διδάξουν οι παραδοσιακές πρακτικές

 

Σε περιοχές της Ευρώπης όπου τα μεγάλα σαρκοφάγα δεν εξαφανίστηκαν ποτέ πλήρως –όπως η Ρουμανία, η Ελλάδα και τμήματα των Βαλκανίων– οι κτηνοτρόφοι διατήρησαν πρακτικές που αλλού έχουν σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί. Οι σκύλοι φύλαξης κοπαδιών παραμένουν ένα από τα πιο αποτελεσματικά και ευρέως χρησιμοποιούμενα εργαλεία: φυλές όπως ο Καυκάσιος Ποιμενικός, ο Κανγκάλ και ο Καρακατσάνικος Ποιμενικός έχουν εξελιχθεί επί αιώνες ειδικά για την αποτροπή θηρευτών, παραμένοντας παράλληλα διαχειρίσιμοι για τους κτηνοτρόφους.

 

Ωστόσο, οι σκύλοι φύλαξης αποτελούν μόνο ένα μέρος ενός ευρύτερου συστήματος. Η συλλογική βόσκηση –όπου πολλοί κτηνοτρόφοι ενώνουν τα κοπάδια τους και μοιράζονται την εργασία προστασίας– μειώνει την ατομική έκθεση στον κίνδυνο και κατανέμει το κόστος επιτήρησης. Η νυχτερινή φύλαξη σε περιφραγμένο χώρο, οι προσεκτικά επιλεγμένες διαδρομές βόσκησης που αποφεύγουν γνωστές περιοχές παρουσίας σαρκοφάγων και η «ανάγνωση» των ενδείξεων του τοπίου που υποδηλώνουν την παρουσία θηρευτών αποτελούν μορφές γνώσης που απαιτούν χρόνια εμπειρίας και δεν μπορούν απλώς να αποκτηθούν μέσα από ένα εγχειρίδιο.

 

Το CoCo εργάζεται ώστε αυτή η γνώση να μη χαθεί. Μέσα από την καταγραφή πρακτικών στις περιοχές μελέτης και τη δημιουργία χώρων ανταλλαγής εμπειριών μεταξύ κτηνοτρόφων από διαφορετικές χώρες –όπως συνέβη κατά τη διάρκεια μιας πρόσφατης εκπαιδευτικής επίσκεψης στην Αστούρια της βόρειας Ισπανίας– το έργο συμβάλλει στη διατήρηση και μεταφορά ενός ζωντανού σώματος γνώσης.

 

Ο ρόλος των σύγχρονων εργαλείων

 

Η παραδοσιακή γνώση από μόνη της δεν επαρκεί πάντοτε, ιδιαίτερα σε τοπία όπου η κτηνοτροφία έχει αλλάξει δραστικά, όπου το εργατικό δυναμικό είναι περιορισμένο και όπου οι πληθυσμοί των σαρκοφάγων ανακάμπτουν ταχύτατα. Εδώ μπορούν να συμβάλουν τα σύγχρονα εργαλεία, όχι ως υποκατάστατα της εμπειρίας, αλλά ως προέκτασή της.

 

Η ειδική θεματική ενότητα του CoCo για εργαλεία και τεχνολογίες εξετάζει τι είναι διαθέσιμο, τι λειτουργεί πραγματικά στην πράξη και υπό ποιες συνθήκες. Το εύρος των επιλογών είναι μεγάλο:

 

• Κολάρα εντοπισμού GPS τόσο σε ζώα εκτροφής όσο και σε σαρκοφάγα, επιτρέποντας στους κτηνοτρόφους να προβλέπουν την εγγύτητα και να ενεργούν πριν συμβεί μια επίθεση.
• Βελτιωμένα σχέδια ηλεκτρικής περίφραξης, πιο φορητά, οικονομικά και κατάλληλα για την φύση της εκτατικής κτηνοτροφίας.
• Φωτοπαγίδες και συστήματα απομακρυσμένης παρακολούθησης που παρέχουν έγκαιρη προειδοποίηση για την παρουσία σαρκοφάγων σε μια περιοχή.
• Οπτικά και ηχητικά αποτρεπτικά μέσα, ορισμένα από τα οποία μπορούν να λειτουργούν αυτοματοποιημένα, μειώνοντας το βάρος για κτηνοτρόφους που εργάζονται μόνοι ή με περιορισμένο προσωπικό.

 

Σημαντικό είναι ότι η προσέγγιση του CoCo δεν προωθεί μία και μοναδική λύση. Αυτό που λειτουργεί στα πυκνά δάση της Λετονίας μπορεί να είναι ανεφάρμοστο στις ανοιχτές πεδιάδες της Καστίλλης. Αυτό που είναι οικονομικά προσιτό για έναν μεγάλο συνεταιρισμό στη Ρουμανία μπορεί να είναι απρόσιτο για έναν μικρό κτηνοτρόφο στη Σλοβενία. Το έργο δημιουργεί μια «εργαλειοθήκη» –και τη γνώση για τη χρήση της– που μπορεί να προσαρμοστεί στη μεγάλη ποικιλία κτηνοτροφικών συνθηκών που συναντώνται σε όλη την Ευρώπη.

 

Μια ευρύτερη εικόνα

 

Η έμφαση στα πρακτικά εργαλεία και την παραδοσιακή γνώση δεν σημαίνει ότι αγνοείται το ευρύτερο πλαίσιο. Η επιστροφή των μεγάλων σαρκοφάγων στα ευρωπαϊκά τοπία έχει οικολογικές διαστάσεις, αν και οι επιπτώσεις τους σε έντονα τροποποιημένους οικοτόπους είναι σύνθετες και εξακολουθούν να μελετώνται. Υπάρχουν επίσης οικονομικές διαστάσεις –τόσο πιθανές ευκαιρίες όσο και πραγματικές εντάσεις– όπως έχουν δείξει οι συζητήσεις σε ορισμένες περιοχές, όπου δραστηριότητες όπως ο τουρισμός παρατήρησης άγριας ζωής μπορούν να δημιουργήσουν τις δικές τους προκλήσεις για τις τοπικές κτηνοτροφικές κοινότητες.

 

Το CoCo αντιμετωπίζει αυτές τις πολυπλοκότητες με σοβαρότητα. Το έργο δεν προσφέρει απλές απαντήσεις, γιατί η κατάσταση δεν διαθέτει τέτοιες. Προσφέρει όμως μια αυστηρή και συμμετοχική διαδικασία για την αντιμετώπισή τους, διατηρώντας στο επίκεντρο της συζήτησης τους ανθρώπους που ζουν και εργάζονται στη γη.

 

Παρακολουθήστε την πρόοδο του έργου και ενημερωθείτε για τα νέα ευρήματα στο: cocoproject.eu

 

Σχετικά με το έργο CoCo

 

Το CoCo (Cocreating Coexistence) είναι ένα ερευνητικό έργο που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Horizon Europe και εργάζεται για την ανάπτυξη βιώσιμων λύσεων συνύπαρξης ανθρώπων και άγριας ζωής στα ευρωπαϊκά ποιμενικά τοπία. Το έργο φέρνει κοντά διαφορετικούς ενδιαφερόμενους φορείς για τη συνδημιουργία γνώσης και εργαλείων που υποστηρίζουν τόσο ακμάζουσες ποιμενικές κοινότητες όσο και υγιείς πληθυσμούς μεγάλων σαρκοφάγων.